Սփյուռք–Հայաստան գործընկերությունը վերակենդանացնում է սահմանամերձ գյուղը

Հեղինակ՝ Ստեփան Փիլիգյան Հայաստանի սահմանամերձ գյուղերը միշտ էլ մեծ հետաքրքրություն են ներկայացրել այն հայերի համար, որոնք ներդրումներ են կատարում հայրենիքում։ Իմ կարծիքով՝ սա ազգային անվտանգության հարց է՝ հաշվի առնելով սահմանների շուրջ առկա լարվածությունը, հատկապես Հայաստանի արևելյան հատվածներում։ Սևանա լճից արևելք ընկած շրջանները, Տավուշն ու Սյունիքը վերջին տարիներին ավելի մեծ ուշադրության են արժանացել՝ Հայաստանի ինքնիշխան տարածք ադրբեջանական ներխուժումների և ԱՄՆ-ի հետ վերջերս քննարկված տարանցիկ երթուղու ծրագրի պատճառով։ Նախիջևանի հետ հարավային սահմանամերձ շրջաններն ավելի քիչ են հայտնվել Սփյուռքի ուշադրության կենտրոնում, սակայն Արարատի, Վայոց ձորի և Սյունիքի արևմտյան հատվածների մարզերում սահմանամերձ բնակավայրերում ապրում են բազմաթիվ հայեր։ Ես և կինս առաջին անգամ ծանոթացանք այդպիսի մի գյուղի՝ Պարույր Սևակի հետ, որը գտնվում է Արարատի մարզում՝ Վայոց ձորի հարևանությամբ, երբ 2018 թվականին մասնակցեցինք «Հայաստանի ծառատունկի ծրագիր» (Armenia Tree Project, ATP) կազմակերպության նախաձեռնած պուրակի հիմնադրման ծրագրին։ Մեզ հետաքրքրում էր ավելի լավ ճանաչել տիպիկ սահմանամերձ գյուղը, և ATP-ի հետ մեր համագործակցությունը մեզ այդ հնարավորությունը տվեց։ Պարույր Սևակը հիմնադրվել է խորհրդային տարիներին՝ այն վայրի մոտ, որտեղ ավտովթարի հետևանքով զոհվել է հայտնի հայրենասեր բանաստեղծը։ Կլիման խիստ չորային է, իսկ բնակչության զբաղվածության հիմնական աղբյուրը գյուղատնտեսությունն է։ Գյուղի շուրջ 800 բնակիչները համեստ կյանք են վարում քարաշեն տներում, սակայն մենք շատ արագ բացահայտեցինք, թե որքան հարուստ են նրանք իրենց արժեքներով, ջերմությամբ և դժվարություններին դիմակայելու կարողությամբ։ Գյուղում չկային ասֆալտապատ ճանապարհներ և ջրահեռացման համակարգեր։ Գործում էր խորհրդային տարիներին կառուցված միջնակարգ դպրոց, իսկ բնակիչները երազում էին 3–5 տարեկան երեխաների համար նախադպրոցական հաստատություն հիմնել։ Գյուղացիները պարբերաբար բախվել էին ադրբեջանական դիպուկահարների կրակոցներին և սահմանային ներխուժումների սպառնալիքին։ Մոտակայքում գտնվող Տիգրանաշեն գյուղը նույն վարչական միավորի կազմում գտնվող հարևան համայնք է։ Այն գտնվում է ընդամենը երեք կիլոմետր հեռավորության վրա՝ Խոր Վիրապից Պարույր Սևակով դեպի Վայոց ձորի Արենիի շրջան ձգվող սահմանամերձ ճանապարհի երկայնքով։ Ինչպես շատ հայ ամերիկացիներ, մենք էլ առաջին անգամ գյուղ այցելեցինք 2018 թվականին։ Մեզ առաջնորդում էր օգնելու անկեղծ ցանկությունը, թեև դեռ հստակ ծրագիր չունեինք։ Գյուղի հանգուցյալ համայնքապետ Էդիկ Ստեփանյանը, որը մահացավ COVID-19 համավարակի տարիներին, իսկ որին հետագայում փոխարինեց որդին՝ Լյուդվիգը, մեզ դիմավորեց իրեն բնորոշ ջերմությամբ։ Երևանից դպրոցներ բերելով գրենական պիտույքներ և մարզական պարագաներ՝ մենք նստեցինք համայնքապետի հետ՝ լսելու նրա տեսակետը։ Էդիկը գրեթե 30 տարի ղեկավարել էր գյուղը, և նրա պաշտոնը պարզապես աշխատանք չէր։ Նա տեսլական ունեցող առաջնորդ էր։ Նա հավատում էր, որ իր գյուղի և բոլոր սահմանամերձ գյուղերի ապագայի բանալին երեխաների համար որակյալ կրթության ապահովումն է։ Ծնողները պատրաստ են ամեն ինչ զոհաբերել, որպեսզի իրենց երեխաները պատշաճ կրթություն ստանան և արժանապատիվ կյանք ունենան։ Մենք հարցրինք, թե որն է գյուղի ամենահրատապ կարիքը, և խնդրեցինք ներկայացնել իր տեսլականի առաջին քայլը։ Էդիկը պատասխանեց, որ աշակերտները համակարգիչներ չունեն։ Նա նաև նշեց, որ իր ծրագրի առաջին քայլը նախադպրոցական հաստատության ստեղծումն է։ 2018 թվականի հունիսն էր, և մենք խոստացանք անել հնարավոր ամեն ինչ։ Մեր ընտանիքի և ընկերների առատաձեռն աջակցության շնորհիվ հոկտեմբերին վերադարձանք գյուղ՝ բացելու ժամանակակից համակարգչային լաբորատորիա՝ արդիականացված ցանցով, պահուստային սնուցման համակարգով, աշխատանքային կայաններով, տպիչներով և աշխատակազմի համար նախատեսված սեղանադիր համակարգիչներով։ Էդիկն ասաց մեզ. «Շատերն են եկել այստեղ, բայց դուք վերադարձաք»։ Այդ պահին ձևավորվել էր մեր համագործակցության մոդելի համար անհրաժեշտ վստահությունը։ Մենք խորապես կապվել էինք գյուղի մարդկանց հետ և սկսեցինք լրջորեն քննարկել նախադպրոցական հաստատության ստեղծման հարցը։ Էդիկը մեզ ցույց տվեց մի շինություն, որն ամբողջությամբ լքված էր թվում․ ամենուր շինարարական բեկորներ էին, իսկ ներսում ընդամենը մեկ փոքր դասասենյակ կար։ Սենյակում բորբոս էր, պատերն ու ներքին հարդարանքը՝ քայքայված, բայց այս խիզախ մարդիկ ցանկանում էին ինչ-որ բան փոխել։ Ծրագիրը բավականին բարդ էր, քանի որ Հայաստանի օրենսդրությամբ նախադպրոցական հաստատություն կամ մանկապարտեզ հաճախող երեխաներին պետք է ապահովել տաք սննդով։ Շենքում խոհանոց չկար, ինչպես նաև չկար այնպիսի տարածք, որտեղ երեխաները կարող էին քնել ամբողջօրյա ծրագրի ընթացքում։ Երկհարկանի շենքը կառուցվածքային առումով ամուր էր, բայց փաստացի լքված էր․ օգտագործվում էր միայն մեկ սենյակ, որտեղ գորգերով ծածկել էին բորբոսնած հատվածներն ու շինարարական բեկորները։ Աստծո կամոք՝ վերանորոգված նախադպրոցական հաստատությունն ու մանկապարտեզը բացվեցին մեկուկես տարի անց։ Այն ուներ մի քանի դասասենյակ, ննջասենյակներ, սանհանգույցներ, աշխատասենյակներ, ժամանակակից խոհանոց և մեծ միջոցառումների սրահ։ Մարզային իշխանությունները հավաստագրեցին հաստատությունը, ինչի շնորհիվ հնարավոր դարձավ պետական միջոցներով ֆինանսավորել լրացուցիչ մանկավարժական հաստիքներն ու խոհանոցի աշխատակիցների աշխատանքը։ Գիտակցելով, որ այս ծրագրի իրականացման համար փորձառու գործընկեր է անհրաժեշտ, մենք միավորեցինք ուժերը «Պարոս» հիմնադրամի հետ, որը հիմնադրամի հովանավորների առատաձեռն աջակցության շնորհիվ նվիրատվությունների 100 տոկոսն ուղղում է նախատեսված ծրագրերին։ Դպրոցի բացումը նշվեց ավանդական հացի և աղի օրհնության արարողությամբ և աշակերտների, աշխատակիցների ու ծնողների մասնակցությամբ կազմակերպված տոնակատարությամբ։ «Պարոս» հիմնադրամի մեր գործընկերները ղեկավարեցին շինարարական աշխատանքները՝ շենքը համապատասխանեցնելով ժամանակակից չափանիշներին, իսկ Հայաստանի ծառատունկի ծրագիրն իրականացրեց զգալի ծառատունկեր՝ բարեկարգելով արտաքին տարածքը։ Համայնքապետը խոստացել էր դպրոցի սկզբնական մուտքի հատվածը վերածել սալիկապատ և կանաչապատ հրապարակով գեղեցիկ տարածքի։

«Շատերն են եկել այստեղ, բայց դուք վերադարձաք»։

Այս ծրագրի իրական պատմությունն այն է, թե գյուղն ինչպես օգտագործեց ստեղծված հնարավորությունը։ Դպրոցը նորարարական մոտեցումների շնորհիվ ապահովել է այնպիսի կրթություն, որը համեմատելի է ԱՄՆ-ում մեր տեսածի հետ։ Մենք շարունակում ենք զարմանալ ուսուցիչների և վարչական անձնակազմի պատասխանատվության զգացումով, նախաձեռնողականությամբ և իրենց գործի նկատմամբ ունեցած նվիրվածությամբ։ Վերջին յոթ տարիների ընթացքում դպրոցը մեծացել է թե՛ աշակերտների թվով, թե՛ կրթության որակով և շարունակում է զարմացնել մեզ։ Նախադպրոցական հաստատության և մանկապարտեզի ծրագրերին հաջորդեցին միջնակարգ դպրոցի համար նոր նստարանների և դարակաշարերի ձեռքբերումը, կենտրոնացված ջեռուցման համակարգի տեղադրումը, ինչպես նաև երկու դպրոցների համար խաղահրապարակների կառուցումը՝ ֆուտբոլի և բասկետբոլի դաշտերով։ Մինչև ջեռուցման համակարգի տեղադրումը երեխաները ձմռանը դասի էին գալիս վերարկուներով և կոշիկներով։ Այս ամենը հնարավոր դարձավ, քանի որ գյուղի և Սփյուռքի հայրենասեր հայերը, ինչպես նաև «Պարոս» հիմնադրամի և ATP-ի նման կազմակերպությունները միավորվեցին և աշխատեցին միասին։ COVID-19 համավարակի ծանր օրերին տեղեկացանք, որ մեր սիրելի ընկերն ու համայնքապետ Էդիկը մահացել է։ Նրան փոխարինեց որդին՝ Լյուդվիգը, որը անմիջապես ստանձնեց պատասխանատվությունը և հետագայում արտահերթ ընտրություններում ընտրվեց համայնքապետ։ Մեր հաջորդ այցի ընթացքում հանդիպեցինք նրան և սկսեցինք հարաբերություններ կառուցել՝ նախևառաջ լսելով նրա մտքերն ու ծրագրերը։ Լյուդվիգը խորապես երախտապարտ էր գյուղին ցուցաբերված աջակցության համար։ Մենք պատասխանեցինք, որ այս համագործակցության արդյունքում ձեռք բերած ընկերությունն ու բավարարվածության զգացումը շատ ավելի արժեքավոր են, քան այն ամենը, ինչ մենք գուցե արել էինք։ Մեր ամենավերջին ծրագիրը ծնվեց Լյուդվիգի երազանքից։ Հայտնի է, որ հայ ծնողները մեծ զոհողությունների են գնում, որպեսզի իրենց երեխաները կարողանան մասնակցել մշակութային միջոցառումների՝ պարի, երգի և երաժշտության դասերի։ Լյուդվիգը բացատրեց, որ փորձերի և ելույթների համար հարմար վայրի բացակայության պատճառով ծնողները ստիպված էին երեխաներին ուղարկել այլ բնակավայրեր՝ զգալի ծախսեր կատարելով։ Նրա գաղափարն այն էր, որ համապատասխան բեմական տարածք ունենալու դեպքում գյուղը կկարողանա ներգրավել նաև որակավորված ուսուցիչների և աշակերտների հարևան գյուղերից։ Մշակութային կենտրոնը բացվեց մեկ տարուց էլ պակաս ժամանակ առաջ՝ նախադպրոցական հաստատության և մանկապարտեզի շենքի չօգտագործվող հատվածում։ Այն ունի մեծ համերգասրահ, հանդերձարաններ և սանհանգույցներ։ Մի քանի ամիս առաջ մենք տեսանյութ ստացանք, որտեղ մոտ 30 երիտասարդներ պարային համարներ էին փորձարկում։ Մեր ուրախությունն անսահման էր։ Լյուդվիգը նաև պատմեց, որ կառավարությունը սկսել է նկատել գյուղում տեղի ունեցած բարելավումները և ներդրումներ է կատարում ճանապարհային ենթակառուցվածքներում՝ ասֆալտապատ ճանապարհների, գրանիտե եզրաքարերի, մայթերի և ջրահեռացման համակարգերի կառուցման միջոցով։ Արդյունքը փոխել է մարդկանց կյանքը։ Անձրևից հետո փողոցներն այլևս ցեխի մեջ չեն վերածվում, և գյուղն այժմ ավելի ամբողջական ու բարեկարգ համայնքի տեսք ունի։ Լավ լուրերը շարունակվում էին։ Հայ ներդրողներից մեկը գյուղում ձեռնոցների արտադրության գործարան էր հիմնել, որն այժմ գործում է ամբողջ հզորությամբ և բնակիչներին ապահովում է աշխատանքի բազմազան հնարավորություններով։ Կառավարությունը նաև Պարույր Սևակն էր ընտրել նոր կրթահամալիրի կառուցման համար, որը բացվեց 2026 թվականի ապրիլին։ Մասնավոր և պետական ներդրումների համադրությունը սկսել էր փոխակերպել նախկինում որոշ չափով մոռացված սահմանամերձ համայնքը՝ վերածելով այն վայրի, որտեղ փոքր հրաշքներ էին տեղի ունենում։ Անցյալ տարի տեղեկացանք, որ գյուղը մասնակցում է պետական հատուկ ծրագրի, որի շրջանակում ընտանիքներին ֆինանսական աջակցություն է տրամադրվում սահմանամերձ գյուղերում տներ կառուցելու համար։ Ծրագրի պահանջներից մեկն այն էր, որ դիմորդները սեփական հողատարածք ունենան։ Համայնքապետ Լյուդվիգը շատ մատչելի գներով հողատարածքներ տրամադրեց։ Մեզ տեղեկացրին, որ հաստատվել է շուրջ 70 դիմում, իսկ տները կամ արդեն կառուցվել են, կամ գտնվում են կառուցման կամ շինարարական թույլտվությունների ստացման փուլում։ Պատկերն ավելի լավ հասկանալու համար հիշենք, որ Պարույր Սևակն ունի շուրջ 800 բնակիչ։ Քանի որ նոր տներից շատերում բնակվելու են երեք սերնդի ներկայացուցիչներ, առաջիկա երկու տարիներին բնակչության թիվը կարող է աճել մոտ 50 տոկոսով։ Նոր տների մեծ մասը նախատեսված է այն մարդկանց համար, որոնք գյուղ են տեղափոխվում Արցախից, Երևանից կամ այլ բնակավայրերից, ինչպես նաև այն ընտանիքների համար, որոնք արդեն ապրում են գյուղում և ընդլայնվում են։ Հենց այս ոգևորիչ լուրերով պայմանավորված՝ մի քանի շաբաթ առաջ կրկին այցելեցինք մեր սիրելի Պարույր Սևակ։ Այցի ընթացքում շրջեցինք գյուղում և ծանոթացանք նախադպրոցական հաստատության, մշակութային կենտրոնի, բնակարանաշինության և ձեռնոցների գործարանի առաջընթացին։ Նորակառույց տների շնորհիվ ձևավորվել են երկու նոր թաղամասեր, որոնցից մեկը գտնվում է նոր միջնակարգ դպրոցի հարևանությամբ։ Դպրոցն աշխատում է արևային էներգիայով և ունի հանրակրթական դպրոցի բոլոր անհրաժեշտ պայմանները՝ լաբորատորիաներ, գրադարան և ժամանակակից սարքավորումներով հագեցած դասասենյակներ։ Այն նախագծվել է՝ հաշվի առնելով համայնքի սպասվող աճը։ Մեր ժամանման պահին աշակերտները մեզ սպասում էին դպրոցի բակում, որտեղ ելույթ ունեցան երկու դպրոցական պարային խմբեր։ Նոր կրթահամալիրը ներառում է նաև բացօթյա ֆուտբոլի դաշտ և փակ մարզադահլիճ։ Աշակերտների արտահայտած հպարտությունը մեզ հստակ ուղերձ փոխանցեց։ Այցն ավարտեցինք՝ լսելով այս ուշագրավ համայնքի հետագա զարգացման վերաբերյալ նոր գաղափարներ։ Հայաստանի սահմանամերձ գյուղերը լի են տոկուն և հնարամիտ մարդկանցով, որոնք սովորել են սահմանափակ միջոցներով հասնել նշանակալի արդյունքների։ Նրանք համեստ ու երախտապարտ են, բայց միաժամանակ լավատեսորեն են նայում իրենց ապագային։ Չկա ավելի մեծ բավարարվածություն, քան լսել, թե ինչպես են այս երեխաները կիսվում իրենց երազանքներով։ Մենք հավատում ենք, որ Սփյուռքի հայերի և Հայաստանի հրաշալի ժողովրդի համագործակցությունը հաջողված մոդել է, որը կարելի է և պետք է տարածել այլ համայնքներում ևս։ Այս տարիների ընթացքում նրանք մեզ համար դարձել են ընկերներ և ընտանիք։ Այս ճանապարհին մենք շատ բան ենք սովորել լսելու և խոնարհության կարևորության մասին։ Համագործակցության հնարավորությունները գրեթե անսահման են։ Օրինակ՝ համայնքապետը ակնկալում է, որ առաջիկա երեք տարիների ընթացքում գյուղում ընդհանուր առմամբ կկառուցվի 100 նոր տուն։ Մենք արդեն սկսել ենք քննարկել այս տներում բնակություն հաստատող ընտանիքներին Հայաստանի ծառատունկի ծրագրի համայնքային ծառատնկման նախաձեռնություններին միավորելու հնարավորությունը, որպեսզի նրանց բակերում պտղատու ծառեր տնկվեն։

Մենք հավատում ենք, որ Սփյուռքի հայերի և Հայաստանի հրաշալի ժողովրդի համագործակցությունը հաջողված մոդել է, որը կարելի է և պետք է տարածել այլ համայնքներում ևս։

Մենք նաև սկսել ենք քննարկել, թե ինչպես կարող են Սփյուռքի հայերը հովանավորել ATP-ի բնապահպանական կրթության ծրագիրը՝ նպաստելով դրա ավելի հաճախակի ներառմանը տեղական դպրոցների ուսումնական ծրագրերում։ Մեր հաջորդ սերնդին հողը, ջուրն ու օդը պահպանել սովորեցնելը պետք է լինի ռազմավարական նպատակ։ Համայնքապետ Լյուդվիգն ունի նաև համայնքի զարգացման տեսլականի այլ կարևոր նախաձեռնություններ, որոնք հիմք կհանդիսանան հետագա քննարկումների համար։ Մենք հեռացանք Հայաստանից՝ համոզված լինելով, որ Պարույր Սևակի հպարտ բնակիչներն այսօր վայելում են իրենց աշխատանքի պտուղները։ Մեզ համար մեծ պատիվ է այս ամենի մի փոքր մասը լինել։ Իսկ դո՞ւք, գտե՞լ եք ձեր գյուղը։